Museumstof 227: ratel en klepper

Museumstof 226: kinderen en het verleden
May 17, 2014
Museumstof 228: plantation to nation
May 17, 2014
Show all

Museumstof 227: ratel en klepper

In twee van de laatste afleveringen van museumstof (nrs. 222 en 225) kwam het begrip lepra voorbij. Het betrof de schenking van een fotoalbum met foto’s van de leprozerie Bethesda alsmede twee fotoalbums van dr. Lens die zich zo interesseerde voor deze ziekte. 

In de collectie van het museum bevinden zich twee ratels. Deze ratels kennen we tegenwoordig wellicht alleen nog als speelgoed, uitgevoerd in felgekleurd kunststof. Ze bestaan uit een handvat met op top een breed tandrad waaromheen door een ronddraaiende beweging een houten ‘tong’ wordt geslagen. Daardoor ontstaat het zo karakteristieke ratelend geluid. De houten ratels van het museum echter werden vroeger gebruikt door de vuilnisman. Hij kondigde zijn komst door middel van de ratel aan zodat iedereen op tijd zijn vuilnis kon aanbieden. En zo staat het ook op de beschrijvingskaarten vermeld. Ratels werden vroeger voor verschillende doeleinden gebruikt en dan vooral om aandacht te trekken, bijvoorbeeld door dorpsomroepers. Ook had je in vroeger tijden in steden de nachtwacht die om het half uur de ratel ronddraaide om daarmee de tijd aan te geven. In de rooms katholieke kerk wordt op witte donderdag de ratel gebruikt in plaats van een altaarbel. Ook in de Joodse cultuur kent men de ratel bij het poerimfeest. Voorts kan een ratel ook als muziekinstrument dienen.

musstof-227-webMaar wat is nou de link met lepra? Melaatsen droegen lang geleden wel een ratel bij zich om aan te kondigen dat ze er aan kwamen. Men kon zich dan tijdig verwijderen. De melaatse riep dan “onrein, onrein” terwijl hij de ratel ronddraaide. Men denkt vaak dat de melaatse de ratel moest gebruiken opdat mensen niet te dichtbij kwamen om dan eventueel besmet te raken. Die betekenis is ten dele waar. De onreinheid verwees echter naar de grote zonden die de melaatse, of zelfs zijn ouders, had begaan. En met zo iemand kon je maar beter niet in contact komen. Er gaat een ingewikkelde bijbelse verklaring schuil achter de melaatse met zijn ratel.

Overigens werd in plaats van de ratel ook wel een klepper gehanteerd: twee houten plankjes die tegen elkaar geslagen werden en een klepperend geluid maakten. Men sprak dan ook wel van een klepperman. Het is waarschijnlijk dat ook in Suriname de ratel vroeger door melaatsen werd gebruikt.

Woorden als klaploper of klikspaan zijn afgeleiden van de klepper. Maar ook de naam van de bijbelse figuur Lazarus (die met lepra besmet zou zijn) vinden we terug in afgeleiden: het oud Nederlandse woord voor lepra was lazerij (van Lazarus dus), een lazaret is een veldhospitaal, maar vroeger werd er een leprahospitaal mee aangeduid. Het woord belazerd betekent letterlijk dat je lepra hebt. Als je iemand belazerd wens je hem dus lepra toe. En allemaal kennen we wel het woord lazarus, voor iemand die dronken is. De verklaring in dit verband luidt dat de leprozen in vroeger tijden eenmaal per jaar mochten bedelen, hetgeen dan steevast in dronkenschap eindigde. Zo zie je maar wat een eenvoudig voorwerp als een ratel ons allemaal kan vertellen.